Test ROMA - rak jajnika w CA125 i HE4

Każdego roku tysiące Polek i Polaków dowiaduje się, że ma nowotwór. Jeśli zostanie on wykryty we wczesnym stadium, istnieją duże szanse na całkowite wyleczenie. Rosnąca świadomość znaczenia profilaktyki zdrowotnej to jeden z pozytywnych aspektów tej sytuacji. Na liście badań, które mogą uratować życie, znajdują się markery nowotworowe. Badanie markerów nowotworowych pozwala wykryć nieprawidłowości, ale też monitorować proces leczenia onkologicznego. W przypadku raka jajnika takim badaniem jest test ROMA. Co to jest? Kiedy warto wykonać test ROMA? Jak przebiega samo badanie? Czym są markery nowotworowe? To pytania, które często zadają moi pacjenci, a poniższy tekst odpowiada na nie i na wiele innych.

Czym są markery nowotworowe? Jakie markery nowotworowe warto zrobić?

Zanim omówię samo badanie ROMA, muszę na samym początku wyjaśnić czym właściwie jest marker nowotworowy. Jest to określona substancja w naszym organizmie (zwykle białko), którą wytwarzają same tkanki nowotworowe. Markery może wytwarzać także organizm jako odpowiedź na pojawienie się w nim nowotworu. Podwyższone markery nowotworowe we krwi lub w moczu pomagają więc wykryć niektóre rodzaje zmian nowotworowych. Wynika to z faktu, iż powstające w naszym organizmie komórki rakowe różnią się od prawidłowych struktur. Wynikiem tego jest wytworzenie się antygenów — substancji, które świadczą o rozwoju nowotworu. Wykrycie antygenów, które są specyficzne dla różnych rodzajów nowotworów, jest możliwe właśnie dzięki markerom nowotworowym z krwi. Wyodrębnienie części z nich jest dość skomplikowane, dlatego nie jest powszechnie wykorzystywane w diagnostyce. Istnieją jednak markery, które cechują się stosunkowo łatwym sposobem oznaczania oraz niskim kosztem wykonania analizy.

Jakie są markery nowotworowe, które stosuje się w badaniach nowotworowych?

Powszechnie wykorzystywane markery to m.in.:

• AFP — marker wykorzystywany głównie w diagnostyce raka wątroby, choć jego podwyższone stężenie może wskazywać także na niektóre nowotwory jąder i jajników.
• Antygen 15-3 (CA 15-3) — glikoproteina błon śluzowych służąca do wykrywania nowotworu piersi.
• Antygen nowotworowy 19-9 (CA 19-9) — podwyższone stężenie tego antygenu towarzyszy nowotworom przewodu pokarmowego (głównie trzustki i pęcherzyka żółciowego).
• Antygen SCC-Ag — substancja obecna w komórkach płaskonabłonkowych. Jej podwyższony poziom stwierdza się u osób z nowotworami płuc czy szyjki macicy.
• CEA — jego obecność wskazuje zwykle na raka jelita grubego, trzustki, żołądka, pęcherza moczowego lub piersi.
• HCG —  ludzka gonadotropina kosmówkowa fizjologicznie wytwarzana jest u kobiet w ciąży, jednak jej podwyższony poziom może wskazywać na raka kosmówki lub nowotwór jajników.
• Kalcytonina — hormon syntetyzowany przez komórki C tarczycy. Marker ten zwykle wykorzystywany jest pomocniczo w diagnostyce raka rdzeniastego tarczycy.
• Swoisty antygen sterczowy (PSA) — glikoproteina wytwarzana przez komórki nabłonkowe kanalików gruczołowych prostaty. Podwyższenie tego markera może świadczyć o obecności złośliwego nowotworu gruczołu krokowego lub gruczolaków (nowotwory niezłośliwe).

Badanie ROMA – co to takiego?

Badanie na markery nowotworowe odgrywa istotną rolę w diagnostyce i monitorowaniu wielu rodzajów nowotworów, w tym nowotworów narządów rodnych. Jednym z bardziej zaawansowanych badań wykorzystujących te wskaźniki jest test ROMA. Co to jest? Algorytm ROMA, czyli Risk of Ovarian Malignancy Algorithm służy do wstępnego różnicowania łagodnych i złośliwych nowotworów jajnika, a także umożliwia dobór odpowiedniej metody leczenia. Wskaźnik ROMA jest obliczany na podstawie wyników dwóch markerów nowotworowych:

• CA125 — podwyższone stężenie tego markera może wskazywać na obecność nowotworu jajnika (rak surowiczy, endometrialny lub jasnokomórkowy), ale może też towarzyszyć endometriozie lub stanom zapalnym w obrębie miednicy mniejszej.
• HE4 — ten marker zaliczany jest do białek o nazwie glikoproteiny. Jego cechą charakterystyczna jest wysoka czułość, co czyni go miarodajnym narzędziem diagnostycznym nowotworów jajnika. W odróżnieniu od markera CA125, jego poziom rzadziej rośnie w przebiegu łagodnych chorób ginekologicznych.

Do wyliczenia wskaźnika ROMA niezbędny jest jeszcze jeden czynniki, czyli status menopauzalny pacjentki. Nie można go pominąć w diagnostyce, ponieważ kobiety po menopauzie mają wyższe ryzyko wystąpienia raka jajnika. Wynik testu ROMA  podawany jest w formie procentowej, która określa niskie lub wysokie ryzyko raka. Próg ten różni się w zależności od tego, czy pacjentka przeszła już menopauzę, czy jeszcze nie.

Warto wiedzieć… Dla kobiet przed menopauzą ryzyko wysokie oznacza wartość ≥13,1%, zaś po menopauzie ≥27,7%.

Kiedy należy wykonać test ROMA?

Główne wskazania do wykonania tego oznaczenia to:

• uwidoczniona w trakcie badania obrazowego zmiana na jajniku,
• planowane leczenie chirurgiczne wykrytej zmiany,
• kwalifikacja do leczenia onkologicznego guza jajnika,
• obecność torbieli jajników,
• niepokojące dolegliwości w okolicach podbrzusza (wzdęcia, zaparcia, zmęczenie, ból, uczucie pełności, utrata apetytu, osłabienie, uczucie ucisku w podbrzuszu, ból przy oddawaniu moczu).

Warto wiedzieć… Algorytm ROMA stosuje się u kobiet, które skończyły 18 lat – w przypadku młodszych pacjentek wyniki oznaczenia są niemiarodajne.

W przypadku podejrzenia nowotworu jajnika lekarz prowadzący nie opiera się zwykle na samym teście ROMA, ale zleca także dodatkowe badania laboratoryjne. Należą do nich:

• morfologia krwi — badanie pozwala wykryć anemię, która często pojawia się u osób chorujących na raka jajnika (zaawansowane stadium);
• poziom białka CRP — wskaźnik CRP jest znacznie wyższy w ostrej fazie choroby nowotworowej;
• obecność mutacji w genie BRCA1 lub BRCA2 — nosicielki obydwu tych mutacji często zapadają na raka jajnika lub piersi;
• stężenie estradiolu i testosteronu — badanie wykonuje się w celu zróżnicowania raka jajnika z nowotworami czynnymi hormonalnie.

Jak przebiega badanie i czy trzeba się do niego przygotować?

Na algorytm ROMA składa się skojarzone oznaczenie stężenia markerów HE4 i CA125 w osoczu krwi żylnej. Badanie to nie jest skomplikowane, trwa zaledwie kilka minut i opiera się na zastosowaniu elektrochemiluminescencji. Materiał pobierany jest z żyły łokciowej i nie ma potrzeby szczególnego przygotowania się do badania. Należy jednak pamiętać o kilku kwestiach:

• Krew do badania najlepiej oddać rano, w godzinach 7:00-9:00.
• Latem, na około 30 minut przed badaniem, dobrze jest wypić szklankę wody.
• Nie trzeba być na czczo.

Wyniki badania są zwykle dostępne już następnego dnia. Oznaczenie markerów nowotworowych odbywa się w próbce krwi pobranej od pacjentki. Kolejny krok to wykonanie obliczenia matematycznego zgodnie z algorytmem ROMA.

Czy test ROMA jest wiarygodny?

To pytanie, które często słyszę od moich pacjentek. Odpowiedź na nie brzmi: tak. Test ROMA to nowoczesna metoda diagnostyczna, która w środowisku medycznym uznawana jest za bardziej dokładną niż tradycyjny Indeks Ryzyka Raka Jajnika (RMI), który bazuje na USG i osobnych oznaczeniach CA125 i HE4. Skuteczność testu ROMA potwierdzają liczne badania. W tym miejscu muszę jednak zaznaczyć, że wynik testu powinien być każdorazowo interpretowany w kontekście innych badań i z uwzględnieniem odczuwanych dolegliwości. To dlatego po wykonaniu testu z wynikami należy zgłosić się na konsultację do swojego ginekologa.

Czy wysoki procent w teście ROMA oznacza raka?

Niekoniecznie. Sam wynik testu ROMA to za mało, by postawić taką diagnozę. Wysoki wynik procentowy oznacza podniesione ryzyko, że obecna w organizmie zmiana jajnika może okazać się nowotworem. Pamiętaj jednak o tym, że na wyniki markerów nowotworowych, które są bazą do testu ROMA, wpływ wywierają także zwykłe stany zapalne toczące się na przykład w miednicy mniejszej. Niejednokrotnie u pacjentek chorujących na mięśniaki czy endometriozę obserwujemy podwyższony marker CA-125. Nie oznacza to jednak, że test ROMA jest niewiarygodny czy też niegodny wykonywania. Jeśli wynik okaże się podwyższony, będzie to sygnał do pilnego pogłębienia diagnostyki, a to pozwoli wykryć ewentualne nieprawidłowości i wdrożyć skuteczne leczenie.

Test ROMA – FAQ

O to pytają moi pacjenci:

1. Ile kosztują markery nowotworowe i test ROMA?

Koszt pojedynczego badania wynosi zwykle od kilkudziesięciu do 100 złotych, a test ROMA to kwestia od 150 złotych w górę – w zależności od placówki. Badania markerów nowotworowych można jednak wykonać na NFZ na podstawie skierowania. Zwykle są one zlecane pacjentom, u których podejrzewany jest nowotwór.

2. Jak często robić markery nowotworowe?
3. Osoby będące w grupie ryzyka (podwyższonego ryzyka zachorowania na dany typ nowotworu – na przykład ze względu na posiadaną mutację genetyczną lub historię medyczną rodziny) mogą wykonywać badania wybranych markerów nowotworowych raz w roku. Pozostali pacjenci w miarę potrzeby – to znaczy w sytuacji, gdy istnieje podejrzenie rozwoju raka lub też w innych badaniach stwierdzono pojawienie się zmiany o niesprecyzowanym charakterze.

Źródła:

• Dochez, V., Gziri, M. M., Dupont, J., & Timmerman, D. (2019). Biomarkers and algorithms for diagnosis of ovarian cancer. Journal of Ovarian Research, 12, Article 114.
• https://www.medicover.pl/marker-nowotworowy/test-roma/