Radioterapia stereotaktyczna (SRS/SBRT) - czym jest, kiedy się ją stosuje, jakie są metody i jakie daje efekty?

Radioterapia stereotaktyczna (SRS) i stereotaktyczna radioterapia ablacyjna (SBRT) to zaawansowane techniki radioterapii, które wykorzystują precyzyjne obrazowanie i systemy pozycjonowania, aby dostarczyć skoncentrowane dawki promieniowania do określonych celów w ciele. Główna różnica między SRS a SBRT polega na lokalizacji i wielkości leczonego obszaru oraz dawce frakcyjnej. SRS zazwyczaj odnosi się do leczenia zmian w mózgu, podczas gdy SBRT jest stosowana do leczenia guzów w innych częściach ciała, takich jak płuca, wątroba, kręgosłup i prostata.

Czym jest radioterapia stereotaktyczna (SRS/SBRT) i kiedy ją rozważamy?

Radioterapia stereotaktyczna, nazywana też radiochirurgią, to nowoczesna metoda leczenia, stosowana zarówno w terapii nowotworów, jak i innych zmian chorobowych w organizmie. Jej działanie polega na precyzyjnym skierowaniu dużej dawki promieniowania w miejsce, gdzie znajduje się guz, przy jednoczesnym oszczędzaniu otaczających tkanek. W SRS/SBRT podajemy dawkę w jednej sesji lub w 3–5 sesjach — decyzja zależy od wielkości i położenia zmiany. Jeśli konieczne jest ich więcej, mówimy o radioterapii stereotaktycznej frakcjonowanej. Liczba sesji i dawki zawsze są dopasowywane do konkretnej sytuacji pacjenta.

 Promieniowanie działa na wszystkie komórki – nie odróżnia zdrowych od chorych. Dlatego tak istotna jest ochrona narządów wrażliwych, tzw. narządów krytycznych. Celem lekarzy jest to, by możliwie największa dawka promieniowania trafiła dokładnie w guz, a nie w zdrowe tkanki.

Jak działa to promieniowanie?

• niszczy komórki nowotworowe, prowadząc do ich obumarcia,
• działa miejscowo – precyzyjnie i skutecznie,
• nie wymaga operacji ani naruszania tkanek,
• zwykle nie powoduje bólu.

To leczenie nieinwazyjne, które w wielu przypadkach przynosi szybką poprawę. Nie musisz się obawiać samego zabiegu – przebiega bezboleśnie i bez konieczności długiego pobytu w szpitalu. Radioterapia stereotaktyczna może być stosowana w różnych celach:

• radykalnych, czyli mających na celu całkowite zniszczenie guza,
• paliatywnych, by złagodzić objawy choroby i poprawić komfort życia,
• przeciwbólowych, gdy celem jest zmniejszenie dolegliwości bólowych.

W niektórych sytuacjach stanowi alternatywę dla operacji chirurgicznej – bez nacinania skóry, bez ryzyka powikłań, z większym poczuciem bezpieczeństwa dla pacjenta. Warto wiedzieć! W SRS/SBRT dążymy do podania wysokiej dawki na małą objętość z możliwie wąskim marginesem, by zniszczyć zmianę i jednocześnie oszczędzić otaczające tkanki.

Jakie są wskazania do radiochirurgii stereotaktycznej mózgu i narządów pozaczaszkowych?

Radioterapia stereotaktyczna często stanowi alternatywę dla konwencjonalnego zabiegu chirurgicznego. Nic dziwnego, że budzi tak duże zainteresowanie – zwłaszcza wśród osób, które właśnie usłyszały diagnozę. Myśl, że można zniszczyć komórki nowotworowe bez operacji, daje wielu pacjentom nadzieję. Jeśli masz taką diagnostykę i zastanawiasz się, czy ta metoda może być zastosowana również u Ciebie (wskazania do radioterapii stereotaktycznej), poznaj przypadki, w których lekarze sięgają po tą metodę. Stosuje się ją między innymi w leczeniu:

• guzów mózgu, w tym przerzutów z innych narządów,
• naczyniaków tętniczo-żylnych,
• nerwiaków nerwu słuchowego i innych nerwów czaszkowych,
• guzów w okolicy mostowo-móżdżkowej,
• guzów kręgosłupa,
• guzów trzustki i nerki,
• gruczolaków przysadki, które nie kwalifikują się do operacji,
• nieoperacyjnych oponiaków i ich wznowy,
• raka płuca (guz płuca) we wczesnym stadium,
• przerzutów nowotworowych do płuc i wątroby,
• czaszkogardlaków, przyzwojaków,
• neuralgii nerwu trójdzielnego opornej na inne metody leczenia.

Jak widzisz, lista wskazań jest szeroka. Ale pamiętaj – każdy przypadek jest inny. To lekarz, po dokładnej analizie Twojego stanu, podejmie decyzję o najwłaściwszym sposobie postępowania i ewentualnie o kierowanie na operację. Najważniejsze kryteria kwalifikacji to:

• rozmiar guza, który musi być ograniczony,
• jego położenie, umożliwiające ochronę zdrowych tkanek i narządów.

Leczeniu mogą podlegać zarówno zmiany pierwotne, jak i przerzutowe również u osób starszych. W każdym przypadku celem jest to samo – skuteczność połączona z bezpieczeństwem.

Jakiego sprzętu używamy w SRS/SBRT (Gamma Knife, CyberKnife, LINAC)?

Radioterapia stereotaktyczna wymaga wyjątkowej precyzji. Dlatego przeprowadza się ją wyłącznie przy użyciu zaawansowanego sprzętu, dostępnego w nowoczesnych ośrodkach onkologicznych w Polsce.

CyberKnife - zalety podejścia zrobotyzowanego

Jednym z najczęściej stosowanych narzędzi jest CyberKnife – zrobotyzowany system, który pozwala niezwykle dokładnie skierować promieniowanie w obszar guza. To nowoczesna chirurgia. Dzięki temu możliwe jest leczenie z dokładnością do milimetra, bez konieczności operacji i bez naruszania zdrowych tkanek.

LINAC - planowanie i przystawki

Radioterapię stereotaktyczną wykonuje się także przy użyciu przyspieszaczy liniowych (LINAC). Urządzenia te umożliwiają wykonanie tomografii komputerowej tuż przed zabiegiem, co pozwala lekarzowi idealnie zaplanować pole napromieniania. W zależności od lokalizacji zmiany wykorzystuje się:

• kolimatory stożkowe,
• mikrokolimatory wielolistkowe.

O wyborze odpowiedniego rozwiązania decyduje lekarz – kierując się miejscem i charakterem guza. Zapamiętaj! To przystawki formują wiązkę promieniowania do rzeczywistego zarysu zmiany, co pozwala precyzyjnie podać dawkę i ograniczyć napromienianie zdrowych tkanek.

Gamma Knife — kiedy wybieramy?

U pacjentów z nowotworami zlokalizowanymi w mózgu lub w górnych odcinkach kręgosłupa stosuje się również technologię Gamma Knife. To niezwykle precyzyjne narzędzie używane w neurochirurgii, które pozwala na leczenie zmian w obrębie układu nerwowego bez otwierania czaszki. Każde z tych urządzeń działa inaczej, ale cel jest wspólny – maksymalna skuteczność i bezpieczeństwo pacjenta.

Skuteczne planowanie leczenia raka

W radioterapii stereotaktycznej najważniejsza jest precyzja. Zanim więc dojdzie do samego napromieniania, lekarze poświęcają dużo czasu na dokładne zaplanowanie całego procesu. To etap złożony i wymagający, ale kluczowy dla bezpieczeństwa i skuteczności terapii. Planowanie obejmuje kilka kroków:

1. Przygotowanie systemu unieruchomienia pacjenta – chodzi o to, by w każdym zabiegu ciało było ułożone dokładnie tak samo. Pozycję weryfikuje się za pomocą nowoczesnych technik obrazowania, takich jak CBCT, obrazowanie kV czy specjalne markery.
2. Wykonanie badań obrazowych – tomografia komputerowa (TK planistyczna) oraz fuzja z badaniami MRP lub PET-CT pozwalają precyzyjnie określić obszar, który ma być napromieniany, oraz narządy wymagające szczególnej ochrony.
3. Opracowanie planu komputerowego – zespół specjalistów rozkłada dawki promieniowania i czas ich podania tak, by leczenie było skuteczne, a jednocześnie bezpieczne.
4. Symulacja warunków promieniowania – to próbny etap, w którym sprawdza się, czy plan działa zgodnie z założeniami.
5. Weryfikacja rozkładu dawek – ostatni krok, który pozwala upewnić się, że promieniowanie trafi dokładnie tam, gdzie powinno.

IGRT (napromienianie prowadzone z obrazowaniem) z wykorzystaniem CBCT/obrazowania kV/markerów pozwala potwierdzić pozycję celu bezpośrednio przed podaniem dawki. Dopiero po zakończeniu tych przygotowań można rozpocząć leczenie właściwe. Ale to nie koniec całego procesu. Po zakończeniu radioterapii lekarze oceniają reakcję organizmu na terapię, analizując skuteczność i ewentualne skutki uboczne. To właśnie ta uważna, etapowa praca sprawia, że radioterapia stereotaktyczna jest jedną z najdokładniejszych i najbezpieczniejszych metod leczenia nowotworów.

Jak unieruchamiamy pacjenta i kontrolujemy ruch guza (immobilizacja, gating, DIBH)?

Już na etapie planowania stosujemy systemy unieruchomienia (maski termoplastyczne, materace próżniowe), aby każda sesja odbywała się w tym samym ułożeniu. Przy zmianach poruszających się z oddechem rozważamy gating oddechowy lub wstrzymanie oddechu na głębokim wdechu (DIBH), co ogranicza ruchomość celu i zwiększa precyzję.

Jak dobieramy frakcjonowanie i dawki (pojedyncza frakcja vs 3–5 frakcji)?

W SRS/SBRT podajemy pojedynczą frakcję lub 3–5 frakcji. Wybór zależy od wielkości zmiany, położenia względem narządów wrażliwych i tolerancji tkanek. Mniejsze, dobrze odgraniczone zmiany dalej od narządów wrażliwych częściej leczymy jedną frakcją; w sąsiedztwie narządów wrażliwych preferujemy frakcjonowanie, by zmniejszyć ryzyko działań niepożądanych.

Jak chronimy narządy wrażliwe (OAR) i oceniamy DVH?

W planie definiujemy OAR i stosujemy ograniczenia dawek zgodne z wytycznymi. Analiza DVH (dose–volume histogram) pokazuje, czy narządy wrażliwe mieszczą się w bezpiecznych limitach, a objętość celu otrzymuje zaplanowaną dawkę.

Kontrola po leczeniu i ocena odpowiedzi

Zakończenie radioterapii nie oznacza końca procesu leczenia. To moment, w którym lekarze sprawdzają, jak organizm zareagował na podane dawki promieniowania i czy terapia przyniosła oczekiwany efekt. Aby to ocenić, wykonuje się specjalistyczne badania obrazowe – takie jak tomografia komputerowa (CT), rezonans magnetyczny (MRI) czy PET-CT, które pozwalają zajrzeć w głąb ciała i porównać stan przed i po terapii. Każde z nich wykorzystuje inne zjawisko fizyczne: promieniowanie rentgenowskie, pole magnetyczne lub fale radiowe. Razem dają pełny obraz tego, co dzieje się z guzem po zakończeniu napromieniania. Ocenę efektów leczenia prowadzi się w oparciu o dwa uznane systemy:

• RECIST – skupia się na zmianach w wielkości guza widocznych w tomografii komputerowej. Jeśli guz się zmniejsza, to znak, że leczenie działa.
• PERCIST – analizuje zmiany metaboliczne nowotworu, widoczne w badaniach PET-CT. Tutaj liczy się nie tylko rozmiar, ale też aktywność komórek nowotworowych.

Połączenie obu metod daje lekarzom pełniejszy obraz skuteczności leczenia. Dzięki temu można ocenić, czy nowotwór odpowiedział na terapię, a w razie potrzeby – zaplanować kolejne etapy postępowania.

Możliwe powikłania po radioterapii stereotaktycznej

To jedno z najczęstszych pytań, które słyszę od pacjentów: czy radioterapia stereotaktyczna może powodować powikłania? Prawda jest taka, że ryzyko istnieje zawsze. Promieniowanie działa skutecznie, ale nie wybiórczo – atakuje nie tylko komórki nowotworowe, lecz także część zdrowych tkanek. Choć sam zabieg jest bezbolesny, organizm może zareagować w różny sposób. Warto o tym wiedzieć i przygotować się emocjonalnie na ten etap leczenia. Najczęstsze skutki uboczne to:

• ogólne osłabienie organizmu,
• brak apetytu,
• stany zapalne skóry,
• spadek liczby białych krwinek i płytek krwi,
• radionekroza (martwica popromienna),
• zwiększone ryzyko złamań,
• popromienne zapalenie płuc,
• odczyny skórne,
• nadmierne wypadanie włosów,
• odczyny śluzówkowe w jamie ustnej i gardle,
• dolegliwości ze strony jelit i pęcherza,
• odczyny w obrębie narządów płciowych.

Nie wszystkie objawy pojawiają się od razu. Część z nich to powikłania wczesne – dotyczą tkanek, których komórki dzielą się bardzo szybko, jak szpik kostny czy drogi moczowe. Zazwyczaj nie prowadzą one do trwałych następstw i ustępują po pewnym czasie. Inne pojawiają się później – nawet po kilku miesiącach, a czasem latach. Dotyczą tkanek, które regenerują się wolniej, jak wątroba czy nerki. Wtedy skutki mogą być poważniejsze:

• martwica,
• owrzodzenia,
• zwłóknienia w obrębie narządów.

Dlatego lekarze zawsze dążą do tego, by dawka promieniowania była skuteczna, ale jednocześnie bezpieczna. Walka z rakiem to proces wymagający ogromnej siły – fizycznej i psychicznej. Możesz czuć lęk przed tym, co się wydarzy. To naturalne. Pamiętaj jednak, że w Twoim ciele toczy się równocześnie inny proces – niszczenia komórek nowotworowych. Każdy etap, nawet ten trudny, prowadzi w stronę zdrowienia. Dzięki współczesnej medycynie większość objawów można skutecznie łagodzić. A cel, jakim jest pokonanie choroby, często wart jest chwilowego dyskomfortu.

FAQ

Czy w radioterapii stereotaktycznej zawsze stosuje się pojedynczą frakcję?

Nie zawsze. Wybór między pojedynczą frakcją a 3–5 frakcjami zależy od wielkości i położenia zmiany oraz bliskości narządów wrażliwych (OAR).

Na czym polega IGRT i dlaczego jest ważne w SRS/SBRT?

IGRT to napromienianie z jednoczesnym obrazowaniem (CBCT/obrazowanie kV/markery), które pozwala potwierdzić pozycję celu tuż przed podaniem dawki.

Jak ogranicza się ruch guza podczas SRS płuca lub wątroby?

Stosujemy immobilizację oraz techniki kontroli oddechu, np. gating lub DIBH, aby zmniejszyć ruchomość celu i zwiększyć precyzję.

Czym jest DVH i jak pomaga ocenić bezpieczeństwo leczenia?

DVH (histogram dawka–objętość) pokazuje rozkład dawek w celu i narządach wrażliwych, dzięki czemu wiemy, czy mieścimy się w zalecanych ograniczeniach.

Czym różnią się Gamma Knife, CyberKnife i LINAC?

Gamma Knife to system neurochirurgiczny, CyberKnife — zrobotyzowana radiochirurgia, a LINAC — wszechstronny przyspieszacz liniowy. Wybór zależy od lokalizacji i charakteru zmiany.  

Źródła:

1. • https://fundacjaonkologiczna.pl/wp-content/uploads/2023/03/Poradnik_02032023.pdf