Gruczolak przysadki mózgowej: objawy, diagnostyka i leczenie guzów

Gruczolak przysadki mózgowej to jeden z najczęściej diagnozowanych nowotworów śródczaszkowych. Zwykle są to zmiany łagodne, jednak zdarza się, że powodują zaburzenia fizyczne i psychiczne, które mogą utrudniać codzienne funkcjonowanie. W skrajnych przypadkach gruczolak może stanowić realne zagrożenie dla zdrowia. Jakie są objawy guza przysadki? Czy możliwe jest całkowite wyleczenie? Jak szybko rośnie gruczolak przysadki? Te pytania często słyszę od moich pacjentów – teraz postaram się odpowiedzieć na każde z nich.

Co to jest przysadka mózgowa i jakie pełni funkcje?

Wielu moich pacjentów nie zdaje sobie sprawy, z tego jak ważne funkcję pełni przysadka mózgowa. To niewielki gruczoł, który ma istotne znaczenie dla funkcjonowania całego organizmu. Jest on zlokalizowany u podstawy czaszki i stanowi centralną część układu hormonalnego człowieka. Przysadka mózgowa jest odpowiedzialna za produkcję wielu hormonów. Wpływa także na prawidłową pracę gruczołów dokrewnych, takich jak tarczyca czy nadnercza. Gruczoł przysadki składa się z trzech płatów: przedniego, tylnego i środkowego. Pierwszy z nich stanowi aż 80% całego gruczołu i odpowiada za produkcję m.in.:

• hormonu melanotropowego (MSH) – wpływa na pigmentację skóry;
• prolaktyny (PRL) – odpowiedzialna za laktację;
• hormonu wzrostu (somatotropina, GH) – niezbędny dla prawidłowego rozwoju i wzrostu organizmu,
• hormonów gonadotropowych (FSH i LH) – regulują funkcje jajników i jąder.

Warto wiedzieć… Diagnozowaniem i leczeniem nieprawidłowości w funkcjonowaniu przysadki mózgowej zajmuje się endokrynolog.

Gruczolak przysadki mózgowej – co to takiego?

Gruczolak to najczęściej występujący guz przysadki mózgowej. Zmiana ta ma zwykle charakter łagodny i bardzo rzadko ulega zezłośliwieniu. Przyczyny powstawania gruczolaków nie są do końca znane –  wiemy jednak, że pewna część nowotworów rozwija się na skutek mutacji genetycznych. Biorąc pod uwagę wielkość guza, gruczolaki przysadki dzielimy na:

• mikrogruczolaki przysadki mózgowej (< 10 mm),
• makrogruczolaki przysadki mózgowej (> 10 mm).

Warto wiedzieć… Mikrogruczolak dotyka w większości kobiety, zaś makrogruczolak znacznie częściej diagnozowany jest u mężczyzn w wieku 60+.

Gruczolaki przysadki mózgowej dzielimy również na czynne (wydzielające jeden lub kilka hormonów) i nieczynne hormonalnie, tzw. guzy nieme. Gruczolaki czynne produkują różne hormony – na tej podstawie wyróżniamy gruczolaki:

• adrenokortykotropowe (wydzielają adrenokortykotropinę, ACTH),
• gonadotropowe ( wydzielają lutropinę i folikulotropinę),
• prolaktynowe (wydzielają prolaktynę),
• somatotropowe (wydzielają hormon wzrostu – somatotropinę),
• tyreotropowe (wydzielają hormon stymulujący tarczycę THS).

 

Guz przysadki mózgowej – objawy

Objawy chorej przysadki mózgowej nie będą takie same dla każdego z pacjentów. W mojej praktyce lekarskiej wielokrotnie spotkałam się z sytuacją, że gruczolak w początkowej fazie nie dawał żadnych objawów. Pierwsze dolegliwości, na które skarżyli się moi pacjenci dotyczyły zwykle problemów z widzeniem, bólów i zawrotów głowy, a także zaburzeń czucia okolicy twarzy. Objawy związane z działaniem hormonu wydzielanego przez gruczolaka zależą od rodzaju guza:

• Gruczolak prolaktynowy – u kobiet wywołuje przede wszystkim zaburzenia miesiączkowania i mlekotok. Inne objawy to: nadmierne owłosienie, spadek libido. U mężczyzn guz ten powoduje powiększenie gruczołów sutkowych.
• Gruczolak somatotropowy – objawia się m.in.: nadmierną potliwością, obniżeniem barwy głosu, pogrubieniem rysów twarzy, powiększeniem dłoni i stóp, a także bezdechem sennym i przerostem lewej komory serca.
• Gruczolak adrenokortykotropowy – najbardziej charakterystyczne objawy to: otyłość, zaokrąglenie twarzy, nadciśnienie tętnicze, cukrzyca, nadmierne owłosienie u kobiet, obniżona odporność organizmu oraz bóle kości.
• Gruczolak tyreotropowy – powoduje nadczynność tarczycy i chudnięcie. Objawy towarzyszące to m.in.: nadmierna potliwość, wypadanie włosów, łamliwość paznokci, zaburzenia miesiączkowania, swędzące zmiany skórne, a także trudności z koncentracją.

Guz przysadki mózgowej – leczenie i diagnostyka

Pierwszym krokiem w diagnostyce guza przysadki mózgowej jest szczegółowy wywiad medyczny. Podczas wizyty przeprowadzam u pacjentów badanie neurologiczne, które ma na celu ocenę funkcjonowania układu nerwowego, w tym nerwów czaszkowych. Pacjentom z podejrzeniem gruczolaka zlecam również badania obrazowe: tomografię komputerową przysadki lub rezonans magnetyczny (MRI). Otrzymany wynik umożliwia precyzyjną ocenę guza, a w szczególności jego rozmiaru i lokalizacji. Uzupełnieniem diagnostyki są badania hormonalne, w tym:

• prolaktyna,
• kortyzol,
• gonadotropiny: FSH i LH,
• hormony tarczycowe: TSH i fT4,
• hormon adrenokortykotropowy – ACTH.

Leczenie guzów przysadki jest wielokierunkowe. Wybierając konkretną metodą zwracamy uwagę na kilka czynników, w tym rodzaj guza, jego wielkość oraz aktywność hormonalną. Stosowane obecnie metody leczenia to:

• Obserwacja – gruczolaki o małych rozmiarach, które nie dają żadnych objawów są zazwyczaj monitorowane bez wdrażania leczenia.
• Farmakoterapia – to metoda stosowana zwykle w przypadku gruczolaków czynnych hormonalnie. Jej celem jest zmniejszenie rozmiarów guza lub normalizacja zaburzeń hormonalnych.
• Leczenie chirurgiczne – operacyjną ekstrakcję guza stosujemy w przypadku gruczolaków o dużych rozmiarach, które dają objawy kliniczne.
• Radioterapia – to częsta alternatywa dla leczenie operacyjnego. Metoda ta jest rozważana w sytuacji, gdy usunięcie guza jest nieskuteczne lub niemożliwe (na przykład zagraża życiu pacjenta).

Guz przysadki mózgowej – rokowania

Gruczolaki to w większości zmiany łagodne, które rosną w wolnym tempie. To dobra informacja dla pacjentów z rozpoznaniem tego rodzaju guza – w tym przypadku rokowania są bowiem bardzo dobre. Muszę jednak wspomnieć, że w przypadku niewielkiego odsetka chorych guzy są oporne na leczenie konwencjonalne. Nie u wszystkich pacjentów leczenie chirurgiczne przynosi trwały efekt – w niektórych przypadkach guz odrasta. U większości pacjentów obserwujemy jednak długoletnią remisję choroby.

FAQ - najczęściej zadawane pytania.

Jakie są najczęstsze objawy gruczolaka przysadki mózgowej i objawy gruczolaka przysadki?

Objawy gruczolaka przysadki mogą być związane z wydzielaniem hormonów lub uciskiem struktur sąsiednich. Typowe objawy hormonalne to zaburzenia miesiączkowania i mlekotok u kobiet, objawy akromegalii przy gruczolakach wydzielających hormon wzrostu, oraz objawy choroby Cushinga przy gruczolakach wydzielających ACTH. Objawy mechaniczne obejmują bóle głowy, osłabienie, podwójne widzenie i zaburzenia pola widzenia spowodowane uciskiem włókien wzrokowych, a także opadanie powiek czy osłabienie czucia w zależności od rozmiaru i lokalizacji guza.

Jak wygląda diagnostyka i leczenie gruczolaka przysadki mózgowej — rezonans magnetyczny i pola widzenia?

Rozpoznanie gruczolaka przysadki opiera się na badaniach hormonalnych oraz obrazowych; najważniejszym badaniem jest rezonans magnetyczny (MRI) w ocenie struktury przysadki i rozróżnieniu mikrogruczolaków i makrogruczolaków. Badanie pola widzenia (perymetria) ocenia wzrokowy wpływ guza. Po rozpoznaniu planuje się dalsze diagnostyki i leczenie: farmakoterapię hormonalną, radioterapię lub leczenie operacyjne w zależności od rodzaju guza i objawów.

Jakie są przysadki mózgowej – rodzaje: mikrogruczolaki i makrogruczolaki oraz incydentaloma?

Przysadki mózgowej – rodzaje guzów obejmują mikrogruczolaki (<10 mm) zwykle wykrywane przez zaburzenia hormonalne, oraz makrogruczolaki (≥10 mm) które częściej dają ucisk na struktury i objawy wzrokowe. Incydentaloma to przypadkowo wykryty łagodny guz przysadki przy badaniu obrazowym wykonywanym z innych powodów; wymaga oceny hormonalnej i obserwacji, a czasem leczenia operacyjnego.

Jakie są objawy psychiczne i zaburzenia snu i czuwania związane z gruczolakiem przysadki?

Gruczolaki przysadki mogą powodować objawy psychiczne takie jak drażliwość, depresja, zmiany nastroju i zaburzenia snu i czuwania. Hormonalne zaburzenia (np. nadmiar kortykotropiny przy gruczolakach wydzielających ACTH) wpływają na metabolizm i funkcje nerwowe, co może prowadzić do bezsenności, osłabienia koncentracji i zmian zachowania.

Jakie są metody leczenia gruczolaka przysadki mózgowej — leczenie operacyjne, operacyjny i farmakologiczny?

Metody leczenia gruczolaka przysadki obejmują leczenie operacyjne (najczęściej przez nos, technika endoskopowa), farmakoterapię (np. analogi somatostatyny przy gruczolakach wydzielających hormon wzrostu, leki dopaminergiczne przy prolaktynomach) oraz radioterapię. Wybór metody zależy od rodzaju hormonu wydzielanego, wielkości guza (mikrogruczolaki vs makrogruczolaki), obecności ucisku wzrokowego i ogólnego stanu pacjenta.

Czy gruczolak przysadki jest groźny — łagodny guz czy ryzyko przerzutów?

Większość gruczolaków przysadki to łagodny guz, który nie daje przerzutów. Jednak może być groźny ze względu na ucisk na struktury mózgu i zaburzenia hormonalne prowadzące do poważnych powikłań metabolicznych — np. choroba Cushinga zwiększa ryzyko nadciśnienia, cukrzycy i infekcji. Monitorowanie i odpowiednie leczenie zmniejszają ryzyko długoterminowych powikłań.

Jak rozpoznać gruczolak wydzielający ACTH lub gruczolak wydzielający hormon wzrostu — objawy Cushinga i akromegalii?

Gruczolak wydzielający ACTH powoduje objawy choroby Cushinga: przyspieszone bicie serca, przyrost masy tułowia, szczupłość kończyn, nadciśnienie, zaburzenia gospodarki węglowodanowej i charakterystyczne zmiany skórne. Gruczolak wydzielający hormon wzrostu powoduje objawy akromegalii: powiększenie rąk, stóp, żuchwy, bóle stawów, zaburzenia snu i czuwania oraz zmiany w wyglądzie. Diagnostyka opiera się na badaniach hormonów i rezonansie magnetycznym.

Co to jest gruczolak wydzielający TSH i jakie daje objawy związane z hormonem i zaburzeniami czynności tarczycy?

Gruczolak wydzielający TSH jest rzadki i powoduje nadczynność tarczycy mimo prawidłowych lub podwyższonych poziomów TSH. Objawy to przyspieszone bicie serca, utrata masy ciała, drażliwość, potliwość i zaburzenia miesiączkowania. Rozpoznanie wymaga badań hormonalnych oraz rezonansu magnetycznego przysadki; leczenie może obejmować operację, farmakoterapię i czasem radioterapię.

Jakie są wskazania do leczenia operacyjnego przy ucisku pola wzrokowego, opadaniu powiek i zaburzeniach wzrokowych?

Wskazaniem do leczenia operacyjnego jest narastający ucisk na nerwy wzrokowe manifestujący się zaburzeniami pola widzenia, podwójnym widzeniem, opadaniem powiek lub istotnym pogorszeniem ostrości. Operacja endoskopowa przez nos umożliwia szybkie odbarczenie struktur wzrokowych i poprawę pola widzenia; decyzję podejmuje zespół neurochirurgiczny i endokrynologiczny po rezonansie magnetycznym i ocenie funkcji wzrokowej.

Źródła:

• https://www.luxmed.pl/dla-pacjenta/artykuly-i-poradniki/jakie-sa-zaburzenia-psychiczne-i-fizyczne-w-przypadku-gruczolaka-przysadki-mozgowej-diagnostyka-i-leczenie
• https://swiatzdrowia.pl/artykuly/gruczolak-przysadki-mozgowej-objawy-leczenie-rokowania-czym-jest-guz-prolaktynowy/