Diagnostyka molekularna - badanie genetyczne raka

Spośród 25 000 genów obecnych w ludzkich genomie około 600 może powodować choroby nowotworowe. Jak zatem wykryć mutacje genowe odpowiedzialne za rozwój raka u konkretnej osoby? Z pomocą lekarzom i pacjentom przychodzi medycyna molekularna, która koncentruje się na badaniu złożonych procesów zachodzących w komórkach i na poziomie DNA. Czym jest diagnostyka molekularna nowotworów? Czy jest refundowana? Jakie nowotwory można z jej pomocą diagnozować? Jak przygotować się do badania? Na te i inne pytania odpowiem w poniższym artykule.

Badanie molekularne nowotworu – na czym polega ta metoda?

Wszystkie nowotwory mają podłoże genetyczne – różnica polega jednak na tym, skąd dana mutacja genetyczna się bierze. U 1 na 10 pacjentów jest ona dziedziczona, czyli pojawia się wraz z urodzeniem. U reszty pacjentów onkologicznych defekt genetyczny odpowiedzialny za rozwój raka nabywany jest w ciągu życia i jest wynikiem oddziaływania różnego rodzaju czynników. Jakie to ma znaczenie dla lekarza onkologa? Z perspektywy wieloletniej pracy mogę odpowiedzieć, że bardzo duże. Z całej puli genowej około 600 ludzkich genów może powodować choroby nowotworowe. Zwykle za rozwój nowotworu odpowiedzialnych jest około 4-5 mutacji genowych w obrębie guza. Nie wystarczy zdiagnozować jeden z defektów – wszystkie obecne mutacje powinny być analizowane razem. Bezpieczne i przede wszystkim ukierunkowane leczenie powinno być bowiem oparte na szczegółowym profilu genetycznym guza. Do jego stworzenia niezbędne jest badanie molekularne. Moi pacjenci bardzo często pytają mnie o to, czym w ogóle jest medycyna molekularna i co to za badania. Odpowiem krótko: badanie molekularne to procedura pozwalająca wykryć mutacje genowe na poziomie cząsteczki DNA. Materiał genetyczny do badania może pochodzić z różnych źródeł, na przykład z krwi obwodowej lub samego guza. Popularną metodą pozyskania materiału jest także wymaz z jamy ustnej, choć stosuje się ją głównie w badaniach w kierunku dziedzicznej predyspozycji do nowotworów. Wyniki takich badań umożliwiają poznanie profilu genetycznego guza – możemy się z nich dowiedzieć, jakie zmiany zaszły w materiale genetycznym komórek nowotworowych.

Warto wiedzieć… Badania molekularne mogą być wykonywane także u zdrowych osób. Zwykle zleca się je osobom, u których w rodzinie występowały nowotwory o możliwym podłożu dziedzicznym.

Czy badania molekularne raka są refundowane?

Ile kosztuje badanie na raka molekularne? To częste pytanie padające w moim gabinecie. Pacjenci często boją się dodatkowych kosztów, które w przypadku leczenia onkologicznego i tak są już wysokie. W przypadku badań molekularnych możemy mówić o kwotach rzędu kilkuset do kilku tysięcy złotych. Skąd taka rozbieżność? W tym momencie staram się tłumaczyć pacjentom, że ceny badań zależą od kilku czynników, w tym metody wykonania badania czy konkretnej placówki. Wpływ na cenę ma także zakres badania – im więcej genów jest badanych, tym cena jest wyższa. Mam jednak dobrą wiadomość – badania genetyczne w wybranych wskazaniach są refundowane przez Narodowy Fundusz Zdrowia! Dotyczy to między innymi badań wykrywających mutacje BRCA1 i BRCA2, które są odpowiedzialne za rozwój raka piersi i jajnika, ale też EGFR, ALK, ROS1, KRAS, NTRK i NGS w określonych wskazaniach – aby zyskać pewność, czy w danym przypadku możliwa będzie refundacja, warto zweryfikować bieżące rozporządzenia i informacje bezpośrednio w Narodowym Funduszu Zdrowia, ponieważ diagnostyka molekularna wciąż jest rozwijana, a zakres refundacji również może ulegać zmianom.

Jakie rodzaje nowotworów diagnozuje się metodą molekularną?

Kolejne pytanie dotyczy wskazań do wykonania badania. Tutaj lista sytuacji, w których należy wykonać badanie jest dość długa. Procedura jest wskazana zwłaszcza u pacjentów chorych na:

• raka piersi,
• raka jajnika,
• raka jelita grubego,
• raka skóry (czerniaka),
• raka płuc,
• raka prostaty,
• raka żołądka,
• nowotwory podścieliskowe przewodu pokarmowego,
• raka tarczycy,
• przewlekłą białaczkę limfocytową,
• przewlekłą białaczkę szpikową,
• inne nowotwory układy krwiotwórczego i chłonnego.

Dlaczego akurat te nowotwory? Odpowiedź jest prosta: wymienione rodzaje nowotworów charakteryzują się występowaniem określonych mutacji. Ich wykrycie pozwala na wdrożenie odpowiedniego postępowania, zwykle w formie nowoczesnej terapii celowanej lekami oddziałującymi na zablokowanie wykrytego uszkodzenia genetycznego.

Diagnostyka molekularna nowotworów i jej zalety

Nowotwory to struktury niestabilne genetycznie. Oznacza to, że w trakcie ich rozwoju pojawiają się kolejne zaburzenia genetyczne. U każdego z pacjentów zaburzenia te są różne – w praktyce obserwowałam już zarówno niekontrolowane podziały komórek nowotworowych, jak również nabywanie przez nie oporności na stosowane leczenie. To dlatego tak ważna jest personalizacja w procesie leczenia – umożliwia ona szybkie reagowanie na zmiany zachodzące w obrębie nowotworu. Wykonanie badania molekularnego nowotworu i wykrycie określonych mutacji pozwala na dostosowanie terapii do indywidualnego profilu molekularnego pacjenta. Taka personalizacja umożliwia między innymi  zastosowanie leków celowanych, które z założenia mają działać na określone mechanizmy napędzające rozwój nowotworu. Dzięki temu cała terapia jest bardziej skuteczna, a pacjenci są mniej narażeni na wystąpienie skutków ubocznych leczenia. Dodatkowo badania molekularne pozwalają dobrać również ewentualną immunoterapię, a także bywają wykorzystywane na etapie doboru pacjentów do badań klinicznych.

Warto wiedzieć… Diagnostyka molekularna nowotworów ma jeszcze jedną ważną zaletę – pomaga przewidzieć skutki leczenia, na przykład u pacjentów poddawanych chemioterapii.  

Badanie molekularne raka – przebieg i przygotowanie

Diagnostyka molekularna raka najczęściej opiera się na analizie materiału pobranego bezpośrednio z guza nowotworowego. Może to być fragment tkanki uzyskany podczas biopsji lub materiał archiwalny – czyli utrwalona próbka guza (tzw. bloczek parafinowy, FFPE), przechowywana po wcześniejszym zabiegu operacyjnym. Sam proces badania nie wymaga przygotowania ze strony pacjenta, ponieważ w większości przypadków materiał biologiczny jest już dostępny w dokumentacji histopatologicznej. Jeżeli konieczne jest wykonanie biopsji, lekarz może zalecić czasowe odstawienie niektórych leków lub przeprowadzenie badania w warunkach szpitalnych. Biopsja jest krótkim, inwazyjnym zabiegiem, który może wiązać się z minimalnym dyskomfortem, ale pozwala na pozyskanie materiału niezbędnego do precyzyjnej analizy genetycznej nowotworu. Po pobraniu próbki tkanki jest ona przesyłana do laboratorium, gdzie przeprowadza się analizę molekularną – najczęściej z wykorzystaniem nowoczesnych technik, takich jak sekwencjonowanie następnej generacji (NGS).

Warto wiedzieć… Pobranie krwi lub wymazu z jamy ustnej są bezbolesne i zajmują niewiele czasu. Inaczej jest w przypadku biopsji, która często jest zabiegiem inwazyjnym i związanym z krótkim dyskomfortem lub minimalnym bólem.

W tym miejscu muszę wspomnieć o tym, że samo badanie nie ma skutków ubocznych. Nie ma też istotnych przeciwwskazań do jego wykonania. Wyjątkiem mogą być ogólne przeciwwskazania do pobrania materiału, na przykład u pacjentów z problemami związanymi z krzepliwością krwi w przypadku biopsji.

Pamiętaj, że… Badanie molekularne nie jest procedurą leczniczą. To metoda diagnostyczna, która pozwala na uzyskanie szczegółowych informacji o nowotworze w celu lepszego dopasowania leczenia.

Kiedy warto wykonać badanie molekularne?

Badania molekularne kojarzone są głównie z diagnostyką nowotworów już rozpoznanych, jednak warto pamiętać, że mają one również zastosowanie profilaktyczne lub przed rozpoczęciem leczenia. W mojej praktyce zlecam je w kilku sytuacjach:

• jeśli u pacjenta występuje silne obciążenie rodzinne chorobami nowotworowymi (np. rak piersi, jajnika, jelita grubego w młodym wieku u kilku krewnych),
• w przypadku podejrzenia zespołów dziedzicznej predyspozycji do nowotworów (np. zespół Lyncha, zespół Li-Fraumeni),
• u pacjentów młodych, u których rozpoznano nowotwór bez oczywistego czynnika ryzyka,
• przed kwalifikacją do leczenia celowanego lub immunoterapii,
• w sytuacjach, gdy standardowe leczenie nie przynosi oczekiwanych efektów i konieczne jest znalezienie innej opcji terapeutycznej,
• przed zakwalifikowaniem do badań klinicznych, które wymagają określonego profilu molekularnego nowotworu.

Badanie molekularne może dostarczyć cennych informacji nie tylko na temat nowotworu, ale także predyspozycji genetycznych pacjenta. Coraz częściej staje się też elementem profilaktyki onkologicznej – szczególnie u osób z rodzin o wysokim ryzyku zachorowania.

Źródła:

• Tysarowski, A. (2023). Diagnostyka molekularna nowotworów — podejście praktyczne. Biuletyn Polskiego Towarzystwa Onkologii / Nowotwory.
• Rutkowski, P., Kubiatowski, T., Tysarowski, A., Krzakowski, M., Wasąg, B., Gierczyński, J., … Kaczor, M. (2023). Diagnostyka molekularna w leczeniu nowotworów. Modern Healthcare Institute. ISBN 978-83-962944-8-7.
• Kowalik, A. (2023). Introduction to Molecular Testing of Cancer. Practical Guide to Specimen and Tissue Handling for Molecular diagnostics. Pitfalls and Potentials. Kielce: Division of Medical Biology, Jan Kochanowski University.