Badania na trzustkę z krwi – co wchodzi w skład profilu trzustkowego?

Trzustka to narząd, o którym rzadko myślimy na co dzień, a tymczasem pełni ona bardzo ważne funkcje w organizmie. Właśnie dlatego kontrolowanie jej pracy jest niezwykle istotne. Często słyszę od moich pacjentów pytanie: jakie badania na trzustkę wykonać? Jednym z nich jest profil trzustkowy. Czym dokładnie jest to badanie? Jak się do niego przygotować? Kto powinien je wykonać? Odpowiedzi na te i na wiele innych pytań znajdują się w poniższym tekście.

Dlaczego trzustka jest tak ważna?

Trzustka to niewielki, podłużny narząd, który znajduje się w jamie brzusznej, tuż pod żołądkiem. Pełni on dwie bardzo ważne funkcje. Pierwsza z nich związana jest z wytwarzaniem enzymów biorących udział w procesie trawienia. Te enzymy to trypsyna, amylaza i lipaza. Są one zawarte w tzw. soku trzustkowym, który jest wydzielany przez przewody trzustkowe do dwunastnicy. To właśnie tam zachodzą najważniejsze etapy rozkładania składników odżywczych, a proces ten znany jest szeroko jako działalność zewnątrz wydzielnicza trzustki. Druga funkcja trzustki, związana tym razem z działalnością wewnątrzwydzielniczą to produkcja hormonów regulujących poziom glukozy we krwi. Odpowiedzialne za nią się tzw. wyspy Langerhansa. To skupiska komórek, które znajdują się w miąższu trzustki i produkują dwa hormony: insulinę i glukagon. W sytuacji, gdy narząd zaczyna niedomagać, bardzo szybko odbija się to na pracy całego organizmu. Moi pacjenci ze schorzeniami trzustki skarżą się na problemy z wagą, złe samopoczucie, a także dolegliwości ze strony układu pokarmowego.

Jakie badania na trzustkę wykonać? Co pozwalają wykryć?

W moim gabinecie często słyszę pytanie: jakie badania krwi na trzustkę są najbardziej wiarygodne? Zawsze wtedy odpowiadam, że istnieje kilka badań laboratoryjnych, które razem dają obraz stanu tego narządu. Mówimy wtedy o profilu trzustkowym, który omówię w dalszej części artykułu. W niektórych przypadkach badania te należy jednak uzupełnić o dodatkowe testy, takie jak:

• Morfologia i CRP – obydwa te badania są pomocne w ocenie stanu zapalnego w organizmie. Wysoki poziom CRP może wskazywać silny stan zapalny w organizmie, w tym w trzustce.
• Badania obrazowe (USG jamy brzusznej, tomografia komputerowa TK) – jedno i drugie dostarcza dodatkowych informacji na temat stanu samej trzustki oraz otaczających ją narządów (wątroba, drogi żółciowe).

Badania trzustki z krwi są nieocenionym narzędziem w diagnostyce chorób trzustki. wspomniany wcześniej profil trzustkowy to podstawa, która stanowi często wstęp do dalszej diagnostyki. W skład profilu wchodzą trzy badania: poziom amylazy i lipazy, poziom glukozy we krwi oraz markery nowotworowe CA 19-9.

Amylaza (AMY) w moczu i w surowicy

Amylaza to enzym, który ma za zadanie trawić węglowodany złożone i rozkładać je na cukry proste. Wysoki poziom amylazy we krwi może świadczyć między innymi o kamicy żółciowej, ostrym zapaleniu nerek, perforacji wrzodu żołądka lub dwunastnicy. Z kolei gdy norma amylazy w moczu jest przekroczona od 3 do 20 razy, wówczas podejrzewa się ostre zapalenie trzustki.

Warto wiedzieć… Za prawidłowy poziom amylazy we krwi uważa się zakres 25–125 U/l (u osób starszych może być nieco wyższy). Poziom amylazy w moczu powinien mieścić się w zakresie 10–490 U/l.

Podwyższona amylaza może wskazywać też na inne schorzenia, w tym m.in.: ciążę pozamaciczną, choroby wątroby, czy nowotwory (jelita, jajnika, prostaty). Niski poziom tego enzymu będzie wskazywał prawdopodobnie na rozległe uszkodzenie trzustki lub wątroby.

Pamiętaj, że… Poziom amylazy należy odczytywać w odniesieniu do poziomu lipazy, dlatego wyniki tych badań zawsze należy omawiać z lekarzem, ponieważ potrafi on odpowiednio zinterpretować uzyskane dane. Na przykład, wzrost amylazy, przy prawidłowym poziomie lipazy będzie wskazywał na chorobę innego narządu niż trzustka.

Lipaza trzustkowa w surowicy

Lipaza to drugi z enzymów biorących udział w procesie trawienia. Jego rola polega w dużym uproszczeniu na przetwarzaniu trójglicerydów do kwasów tłuszczowych i glicerolu. Lipaza w przeciwieństwie do amylazy nie jest wydalana wraz z moczem, a to oznacza, że jej poziom oznaczamy wyłącznie z krwi.

Warto wiedzieć… Prawidłowy poziom lipazy w surowicy wynosi nie więcej niż 150 U/l.

Obniżona lipaza może wskazywać na cukrzycę, nadciśnienie tętnicze lub podwyższony cholesterol. Wskazanie ponad normę, a w szczególności kilkukrotne jej przekroczenie wskazuje najczęściej na ostre zapalenie trzustki. Inne przyczyny podwyższenia poziomu lipazy to m.in.:

• celiakia,
• zapalenie otrzewnej,
• choroba Leśniowskiego-Crohna,
• przewlekłe uszkodzenie lub nowotwór trzustki.

Poziom glukozy we krwi

Osoby dorosłe powinny mieścić się w zakresie 70–99 mg/dl (3,9–5,5 mmol/l). Zarówno spadek poziomu glukozy, jak i jego podwyższenie mogą wskazywać na poważne problemy zdrowotne. W przypadku spadku stężenia glukozy możemy mówić o niedoczynności tarczycy, uszkodzeniu wątroby lub problemach z funkcjonowaniem przysadki mózgowej. Taki stan może być też wynikiem zbyt restrykcyjnej diety lub zbyt intensywnej aktywności fizycznej. Co mówię pacjentom z podwyższoną glukozą we krwi? Zwykle wstępna diagnoza skupia się na potwierdzeniu lub wykluczeniu schorzeń, takich jak:

• cukrzyca,
• insulinooporność,
• zespół Cushinga,
• ostre lub przewlekłe zapalenie trzustki,
• nowotwór trzustki.

Markery nowotworowe CA 19-9

CA19-9 to marker wykorzystywany w diagnostyce raka trzustki i innych nowotworów przewodu pokarmowego. Wynik nieco ponad normę może wskazywać na łagodne stany zapalne w obrębie trzustki, wątroby i dróg żółciowych. Powodem do niepokoju powinien być bardzo silny wzrost markera CA 19-9, który zazwyczaj sygnalizuje obecność złośliwej zmiany nowotworowej. Na obecność nowotworu mogą wskazywać także dodatkowe objawy, dlatego za każdym razem przeprowadzam z pacjentem szczegółowy wywiad medyczny. Te objawy to m.in.:

• nagła utrata wagi,
• żółtaczka,
• bóle brzucha.

Pamiętaj, że… Pełen obraz stanu zdrowia daje wyłączenie zestawienie ze sobą wszystkich wyników wchodzących w skład pakietu trzustkowego.   

Profil trzustkowy – przebieg i przygotowanie do badania

Jak przygotować się do badania? Czy muszę być na czczo? Te pytania najczęściej słyszę od moich pacjentów. W tym miejscu muszę rozwiać wszelkie wątpliwości związane zarówno z przebiegiem badania, jak i przygotowaniem do niego. Aby badanie profilu trzustkowego było jak najbardziej wiarygodne, należy przestrzegać kilku zasad:

• Do badania musisz przystąpić na czczo, dlatego postaraj się nie jeść przez 8-12 godzin przed pobraniem krwi.
• Na kilka dni przed badaniem powstrzymaj się od picia napojów alkoholowych.
• Przyjmujesz leki lub suplementy? Poinformuj o tym lekarza przed badaniem!
• Masz niepokojące objawy, takie jak ból brzucha czy nudności? Lekarz powinien o nich wiedzieć.
• Dzień przed badaniem postaraj się wypocząć.
• W ramach badania potrzebne jest pobranie próbki moczu? Pamiętaj, by pobrać mocz z porannej mikcji, ze środkowego strumienia. Umieść go w jednorazowym pojemniku, który kupisz w aptece.

Jak wygląda samo badanie?

Profil trzustkowy to nie jedno, a kilka badań. Poziom amylazy, lipazy i glukozy, a także markery nowotworowe oznaczane są na postawie wyników badań z krwi. Jest ona pobierana z żyły. Dodatkowo przypominam, że amylaza to enzym obecny nie tylko w krwi, ale i w moczu. Próbki moczu należy samodzielnie przygotować w domu i dostarczyć do laboratorium.

Kto powinien wykonać profil trzustkowy? Wskazania i przeciwwskazania

W swojej praktyce lekarskiej wielokrotnie zlecałam pacjentom wykonanie profilu trzustkowego. Badanie to stanowi podstawę w diagnostyce chorób trzustki. Niekiedy pozwala wykryć też inne schorzenia – wspominałam o nich omawiając poszczególne badania wchodzące w skład profilu. Główne wskazania do wykonania profilu trzustkowego to:

• podejrzenie chorób trzustki i/lub monitorowanie przebiegu choroby,
• dolegliwości ze strony układu pokarmowego (utrata apetytu, ból brzucha, nudności, wymioty, nagły spadek masy ciała, biegunka),
• żółtaczka (zażółcenie skóry i białek oczu),
• cukrzyca typu 2 rozpoznana w starszym wieku,
• wywiad rodzinny w kierunku chorób trzustki,
• zaburzenia metaboliczne.

Co do przeciwwskazań, to mogę śmiało powiedzieć, że w przypadku badań laboratoryjnych praktycznie nie ma ich wielu – zasadniczo nie powinno się oddawać krwi do badań w trakcie ostrej infekcji. Ponieważ niektóre leki mogą wpływać na wyniki badań laboratoryjnych, należy poinformować lekarza o wszystkich środkach przyjmowanych na stałe. W tym miejscu przestrzegam też przed samodzielnym odczytywaniem wyników badań – wyłącznie lekarz w oparciu o historię pacjenta i komplet badań jest w stanie postawić ostateczną diagnozę.

Źródła:

• https://www.gov.pl/web/psse-kamien-pomorski/trzustka
• https://www.doz.pl/czytelnia/a17120-Profil_trzustkowy__jakie_badania_nalezy_wykonac_zeby_sprawdzic_prace_trzustki